29/11/07

Ar bara, hag ar gerioù par dehoñ (brezhoneg-galleg)

Tem ar bara

Deut oa choñj din, n'eus ket pell zo, lar vefe dudïus-mat despugn troiennoù, pe gîrioù, diwar-benn temoù a-beb sort zo toud ha lak anehe toud assam's war ur bajenn internet. Ar mod-se pé 'no c'hoant un' mennaket da lared un dra diwar-benn ur sujed mennaket 'po kime klask war ar bajenn lec'h vo renablet un nebeud mat troiennoù implijet ga'n dud.

Amañ oun krog ga tem ar bara. Sed amañ pezh zo da gleo en brezhoneg un tamm partoud :

----------------------------------------
--------------------

Ar bara (pemdeieg / pamdieg) : le pain quotidien.
Ar lakes : bout de pain qu'on met sur la balance
Bara-(a)bonimabl : du pain de seconde qualité
Bara (a)mann (/amonenn) : du pain beurré
Bara an Anaon : ??le pain du trépas??
Bara an dro : pain re
çu en mendiant
Baraoua : apaner (cf. français :
donner du pain à quelqu'un, subvenir aux besoins de son fils ou sa fille (fin XIII début XIV)
Baraoua ar beorien : donner du pain aux pauvres
Baraou : pains distribués aux pauvres, bons de pains
Bara ar Rouanez : la brioche des Rois
Bara (blen-oc'h-vlain / kaiget) : du pain métif
Bara (bouest / gouest / mouchenn / moull) : du pain moulé
Bara-bour : du pain mal cuit
Bara (brased / droug-ha-mad / brenn(eg) / keijet / blein-oc'h-vlein : du pain complet
Bara (-bronnet / -boutellet) : du pain dont la pâte fait saillie (surtout aux bouts) (cette saillie : Bronn / Boutell)
Bara (-chuen / -mollet / -flour) : du pain blanc (de fleur de farine)
Bara c'hweg : de pain délicieux, suave
Bara (-c'hwezet / -kleuz) : du pain gonflé, bien levé, alvéolé
Bara diase : du pain rassis
Bara (du / torzh / hei) : du pain noir (d'orge)
Bara fresk : du pain frais
Bara freskorn : du pain tout juste sorti du four
Bara gô : pain levé
Bara goell-bïer : du pain à la levure de bière
Bara goell-toas : du pain au levain
Bara (gris / brizh) : du pain bis (farine T80)
Bara gwazhiennet : du pain (lamé, scarifié)
Bara gwenn : du pain blanc (de froment)
Bara gwennegadoù : des petits pains d'un sou
Bara gwinizh : du pain aux céréales
Bara hei-(g)winizh : du pain orge-blé
Bara hemb goell / Bara dihoell : du pain sans levain.
Bara kan : du pain azyme / pain d'autel
Bara-kig (b. kig-sall) : du pain garni de viande (p. au lard)
Bara-kaudet (=kaotet) : du pain glacé
Bara kegined : du pain trempé dans du lait gluant froid (consommé pour le 4 heures)
Bara kouchet : du pain compact, sans alvéole
Bara koun : du pain de son pour les chiens
Bara kozh : du vieux pain
Bara kras : du pain sec (desséché ; durci) / du pain grillé
Bara (kri / kre) : du pain qui n’est pas levé
Bara-laezh : panade (mélange d'eau, de beurre et de farine qui constitue la base de la pâte à chou.)
Bara louet : du pain gris, moisis
Bara-ludu / Bara-oaled / Panenn / Sulugenn / Luduenn : Pain cuit sous la cendre
Bara menaj : du pain de campagne
Bara mioc'h : du pain à demi-cuit qui a beaucoup de mie
Bara-miod : pain émié
Bara (-panenn / -bourboazh / -boulboazh / -bihanboazh / -toas(eg)) : du pain mal cuit
Bara plaen : du pain ordinaire
Bara pleget : du pain plié
Bara-poahad : du pain de ménage
Bara (-poahet / -devet) : du pain cuit
Bara-prenañ : du pain acheté en boulangerie
Bara put : du pain âcre
Bara rog-revr : du pain rempli de paille (triv.)
Bara ront : du pain rond
Bara Rouanez / Gwastell ar Rouanez : galette des Rois
Bara sec'h : du pain sec (sans rien dessus)
Bara segal rik : du pain pur seigle
Bara segal-winizh : du pain de méteil
Bara soudarded du pain de munition
Bara (-(s)tirennet / (-kre / -kreñ = kreñw) / -tirenneg / -lijennet) : du pain mal cuit (couche de pâte dure au milieu)
Bara suilhet : du pain roussi, brûlé superficiellement
Bara teir hreunenn : du pain aux trois granules
Bara (-tilinet / -tirinet) : du pain trop cuit
Bara tossennet : du pain perdu (frit à la poêle)

---------------------------------

Bour : (partie du pain) mou et mal cuit
Brehonnen bara (=brewionenn bara) / Brujun-bara / Bara-brujun : miette de pain
Doublenn-vara : une miche double
Kein : le dessus du pain
Kouign vara : pain en forme de gâteau
Krasenn / Tostenn f. : morceau de pain grillé
Kreüen bara (=kreunenn bara) : croûte de pain
Kwignoù : brioches
Leurenn : le côté plat d'une tourte de pain
Ur skogn bara : une miche de pain
Ur gisenn var(a) : une tranche de pain (qu'on fait tremper dans la soupe)

---------------------------------

An eforn : l'enfournage
Baraa : chercher du pain (& son pain)
Baraer : panetier
Baraiñ : panifier / n. vb : panification
Bleudañ ar bara : fariner le pain
Bleud laezh : de la poudre de lait
Bleud uset, dinerzh : de la vieille farine, sans force
Boulc'h ar bara : une entame de pain
Bouloñjer : boulanger
Bleiz-bara : grand mangeur de pain
Broud : braise
Diswerañ ar forn : détremper le four
Dor-fo(u)rn : Entrée du four
: la pousse / l'apprêt / la fermentation / le pointage
Gôr : incubation / bois de boulange
Goriñ ar forn : chauffer le four
Gô yen : la pousse en froid / pointage retardé
Kachenn avalennet : galette / gâteau sec pommé
Kass m. : Récipient pour porter à cuire au four
Ken a teue ar gwenn er-maes : si bien que la mie sortait du pain
Klogor coll., -enn sing., -ennoù plur. : bulles d'air (dans/sur) la pâte
Kouchañ ar forniad : remplir la fournée
Lakad toas en gô : laisser la pâte en pousse
Laouer-doas : pétrin
Ludu forn : cendre du four
Maen forn : pierre fermant l'entrée du four à bois
Maen-gad : pierre qui sert à boucher le petit évent du four à bois
Merkoù : scarifications du pain
Milc'hid / Minvig : mie de pain
Pal eforn : pelle à enfourner
Penn kreuñ : entame de pain / quignon de pain
Pladijenn : pâton mal levé / Pain mal cuit / Pain galette
Plegañ bara : plier le pain (???)
Pri forn : argile du four
Re hô : trop fermenté / trop poussé
Skubellenn forn : le balai du four
Tennañ an tan 'maes ar forn : Enlever les flammes du four
Ti-forn : le fournil
Toas bresk : pâte brisée
Toas follennet : pâte feuilletée
(Torriñ / koulbo / merañ) toas : pétrir la pâte
Torzh f. : tourte bien ronde (Torh : miche)
Troad hir : long manche
Un dorzh vara a bemp liur : Une miche de pain de 5 livres
Un tamm bara martolod : une bonne grosse tranche de pain. (En effet, pendant leurs séjours en mer, quand le temps était mauvais, les marins avait tout intérêt à couper une tranche bien épaisse s'ils ne voulaient pas y laisser leurs doigts... (sud du pays de l'Aven))

----------------------

Ga'r goloenn 'teuer da doull ar forn ha chañch tu dehi war ar bal-iforn,
On vient jusqu'à l'entrée du four avec le paneton, et on renverse sur la pelle à enfourner

A-wechoù vije meret an toas c'hoazh ba'r goloenn, da hortos ken vefe tomm ar forn,
Parfois on pétrissait encore la pâte dans le paneton, en attendant que le four soit chaud

Merañ an toas ken vo arri mewr
Pétrir la pâte jusqu'à ce qu'elle devienne élastique

An aezhenn gouee war ar flamichenn
L'air brûlant du four tombait sur la boulette de pâte (si elle brûle il faut attendre)

Mesket vije an tamm goell ga'r c'harjad toas
On mélangeait la dose de levain au tas de pâte

Red é merañ ha diverañ hag eilpennañ, plegañ ha diblegañ, ruilhañ ha diruilhañ, ken vez mewr an toas hag a vez moian d'astenn anehañ hir
Il faut pétrir et pétrir encore, et retourner la pâte, la plier de nombreuses fois, la rouler longuement jusqu'à ce qu'elle devienne élastique et qu'on puisse l'étirer

Torriñ toas vije gwraet 'raog lakad anehoñ en gô
La pâte était pétrie avant d'être mise en pointage

Deus an naon n'eus ket a vara fall
Contre la faim, il n'y a pas de mauvais pain

Ken mezw 'oa-eñ ken 'oa ket kin 'vid lâred "bara" anehoñ
Il était tellement saoul qu'il ne pouvait piper mot (qu'il ne pouvait dire "pain")

Bara benniget, m'ho kemer abalamour da Jezus, va Salver. Ma varfen ar z'un-mañ trumm servijet din da Nouen ha da Sakramant
(> prière des personnes restées à la maison à qui on apporte du pain bénit

Red é lakad an dorzh war he leurenn
Il faut poser le pain sur son côté plat

Honnezh a blij kreuñ ar bara dehi ha ro ar bour d'he zad
Elle aime la croûte du pain et donne la mie à son père

Ne oa ket re domm ar forn ha n'int ket kreunet a-walc'h
Le four n'était pas trop chaud et ils (les pains) n'ont pas assez croûtés

Me ne blij ket din ober pailhoroù gant ma bara
Je n'aime pas faire des restes de pain

"Bara kegined" a vise gwraet deus ar bara-laezh a vise da verenn gwech-all
On appelait "du pain des geais" le pain trempé dans du lait gluant froid qu'on mangeait autrefois en été à la collation

An toas a rank gloc'horiñ (klogoriñ), petramant a vé bara-panenn ha neuse ne labouro ket, evel ouzout
La pâte doit former des bulles, sans quoi le pain n'est pas assez poussée, et alors elle ne pousse pas.

Go a-walc'h a vo ma zoas pegwir pa 'meus laket ar goell eh ê bet redet er laouer, gant ar go ma'h ê
Ma pâte sera assez poussée, puisque quand j'y ai mis le levain, il a coulé dans le pétrin tellement il était fermenté.

N'ê ket poazh a-walc'h ar wastellenn, panegwir ema c'hwezh ar go ganti
Le gâteau n'est pas assez cuit, puisqu'il sent encore le levain

Ma zoas 'neus kollet e standilhon
Ma pâte a perdu sa cohésion

Du-mañ gwechall oa ur laouer-doas e 'n daol
Chez nous autrefois il y avait une auge à pâte (pétrin) dans la table

Kehid 'vije ar fornier 'liboudenniñ e forn domm, 'vije laket an toas a oa ba'r holoennoù ba form un dorzh : an tamm brassañ, ront ha braw, dindan, an tamm bihannañ, war-gorre
Pendant que celui qui qui s'occupait du four passait la serpillière dans son four chaud, on donnait à la pâte qui se trouvait dans les panetons la forme d'une tourte : le plus grand morceau, bien rond, en dessous, et le plus petit, par dessus

Se zo bara malgasset
Ça, c'est du pain mal coupé, haché


Strakal a ra ar bara 'n-ur zistanañ
Le pain craque en refroidissant 


Diwar : F. Favereau, J. Gros, J-Y. Plourin, F. Vallée, J-M. Ploneis,... ha tud deuh ar forom "brezhoneg ar bobl". Mersi bras dehe toud.

Aucun commentaire:

Piw oun ?