23/10/08

Ya, c'hoant 'p-a da hoûd penôz 'm-a komañset c'hoa’i akordeoñ. Ur breur diñ, ’gav diñ, 'n-a bet un tamm akordeoñ bi’n, n’oûnn ket diga' piw hañ, ka’et anehoñ en un tu bennaket na oa ket re gér mar'hat, ha 'n-a digasset anehoñ gantoñ d’ar gêr, ha oa komañset da son’ un tamm, med eñ 'n-a ket bet kontinu’t. Ur breur all ba neu’n yaouankoc'h, Pierre, eñ oa eizh ’la' koshoc'h egedoun, ha heñ oa komañset da c'hoa’i neuhè med eñ 'n-a dîsket buan, setu oa krog d’hond d’o'r an eureujoù. D’ar mare-se oa ket, pegwir me oa 'barzh Kergloff, oo ganet ba Kergloff, ha dre ene 'oa ket biniou na bombard d’ar mare-se. A-bioù oa ur c'horn all la vije treujoù-kôl med dre zu-mañ oa ket, un’ all oa c'hoazh hag a c'hoarie an akordeoñ, med eñ oa pell-mat deuz ’zu-mañ, eñ oa ba’r c'host all d’ar barres. Setu ma breur oa krog da son', beñ a-wechoù oa krog d’en-om zibrouilh pé vije goull d’ond d’o'r an eureujoù, hag an dra-hè 'n-a soveteet aha’mp, pegwir, ma mamm o chom intames, a oamp chomet pemp gati. Set' d’ar mare-se na vise ket gone'et kalz arc'hant diwar ar mês, set’ pé oa krog da neu’n d’hond da son', neuse vise pêet mad ar sonerien. Ha êt d’o'r an eureujoù un tamm partoud : Poullaouen, da veked Uhelgoat amañ memes, deus Kergloff, Kareis, toud an dro dre ene. Sè me oa yaouank d’ar mare-se, pé gallen tap' krog ba’n akordeoñ, me rê kwa, med vîen ket lesket da douch’t hañw re ka’d owen 'm-ije torret anehañ. Med goude 'n-a bet un' neve' a oa lesk an heñi kozh neñ ; ha neuhè 'm-ije droad da son'. Ar mo'-se oan bet komañset, ’benn ma deg vloa bennaket, benn neu’n a sonen tammoù, ha ’benn oan anevet, da bemzeg 'la' gav din, oa komañs an dud da houll aha’on d’ond d’o'r eureujoù. Da bemzeg ’la' oan bet ’h o'r mïoc'h, keñtañ barzh Koloreg, med d’ar mare-se me c'hoarie a-peu-prè kwa. Med ga' an diatonik oan c’hoa’i d’ar mare-se, ha ga’n diatonik n’eus ket moien da son' toñioù tre 'vel vé c'hoant d’o'r pegwir n’eus ket toud ar gâmm war an diatonik, med memestra 'm-a delc'het da son' ga' henn’zh ken oan êt d’o'r ma goñje. Ha pé oan êt er rujumant 'm-a ka’et ur c'hamarad just a-wa’h hag a sone bañjo, ha pé gleven henn’zh é son, me ziskenne da silôu anehoñ. Un dez oan hardisheet, ha me lâr dehoñ

- "Me c'hoari un tamm mem’s, ga’n tamm akordeoñ bi’n, set’ me n’oûnn ket ar musik" a lâran dehoñ, "set’ n’on ket ’vid c'hoa’i assam’s ganit",

ha 'n-a laret din :

- “Ma keres 'p-eus ken 'méd dond da gaoud aha’on bemnos ha me zisko ahan’t da lenn ar musik.”

Ne gaven ket gwelloc'h kwa, ha setu teuen bemnos neu’n da gaoud anehañ, ha rèmp, o ya, matress’ un eur bemde a-peu-prè da zisken lenn ar musik, med pé oan bet un heurtad, me oa krog d’en-om zibrouilh. Ha set’ deu’t ar joñj diñ : Ha ma chañjefen m' akordeoñ ? pegwir ga' hemañ all oan ket gouest da c'hoa’i en-or lenn ar musik. Set’ oan deu’t da Baris, neuhè oan barzh Toul ba’r rujumant, a oan deu’t deus Toul da Baris, en permissïon, ha 'm-a preñet un akordeoñ barzh Paris, ha ka’et anehoñ en ene er rujumant. Med me gave berr ma amzer neuhè é c'hoa’i akordeoñ, ha ’benn oa echu ma goñje me, ba neu’n c'hoarien a-peu-prè, ha pé oan deu’t da’r gêr neu’n, d’ar mare-se na vise ket gwrêt dañsoù brezhoneg kalz kîn, oan bet mar'hat... (goude m-eus gwrêt balo 'pad matrèhe tregont vloa bennaket goude) ha brem’ mar'hat, brem’ ’h a mad an traoù adarre. Set’ ar mo'-se 'm-a bet dîsket c'hoa’i akordeoñ, hag a’ mo'-se 'm-eus hadkomañset hardi dond bep ar mare assam’s gate da son', bé ’ma : Lucien Lozac’h, Emile Foll, Tabastian Guern, ga' François Corr amañ, set’, memes a-wechoù ga' Le Docteur vé gwrêt deus ontoñ, deus Skrigneg ahè, hag Yvette... Set’ pé zigoue'emp assam’s vê plijadur, set’ 'm-é c'hoant d’ond.

Bet kontet gant Yves Ar Gac, ba Kazetenn Ar Menez e 1981, ha laket dre skrid genin

04/10/08

Un tamm despunad gerioù ba'r vro

KWEK, KWAKA : [kwek], [kwa:ka] : Naze, foutu(e). (Plouïe, Uhelgoat + cf. J.Y.PLOURIN p.217 à Wekañ in « Initiation au Breton Familier et Argotique ») + KWEKA : Baiser (vulg.). (Plouïe)
- Ar radio zo kwek : La radio est naze. (Plouïe)
- Tapet n-eus he wek / he lod : Elle est foutue. (Uhelgoat)
- Kweket 'n-eus ‘nehi : Il l’a baisée. (Plouïe)
- Kwaket é ar post : Le poste est foutu. (Uhelgoat)

BRILABRAILH(ET) (cf. ? fr. Brinquebaler) : En vrac, en désordre (et fig.). (Plouïe, Uhelgoat)
- E stal zo brilabrailh : Son magasin est en désordre. (Plouïe)
- Un dén brilabrailhet : Un homme désordonné dans sa tête, ses mœurs. (Uhelgoat)

FLUSKET : [fflyskəd-t] : Fauché(e), sur la paille. (Plouie, Uhelgoad)
- Flusket (é)-heñw : Il est fauché (comme les blés), il a tout perdu. (Plouïe)
- Flusket 'm-eus ‘nehoñ : J’ai tout gagné (et l’autre n’a plus rien). (Uhelgoat)
(Ce mot était utilisé quand on jouait aux cartes, aux billes ..., on pariait, on perdait, et à la fin on se retrouvait sans le sou.)

ROULL TOUBOULLIG : [rul‘tubu:lig/k] Roulé-boulé. (Plouïe)
- Demp da c'hoa'i roull touboullig ! : Allons jouer au roulé-boulé !
(Se pratique sur un terrain en pente, croiser les pieds et se laisser rouler)

MEIER : [‘mεj:εr] : (cf. : Mewr). Vif, -ve, alerte, dégourdi(e), leste, agile. (Plouie, Uhelgoad)
- Pegen meier é deu’t ‘bowe 'n-eus laket e votoù-lèr ! : Qu’est-ce qu’il est devenu dégourdi depuis qu’il a mis ses chaussures. (Plouïe)
- Me oa meier ‘kehid oan yowank, pa vijen oc'h ober ba'r prajeier : J’étais leste dans ma jeunesse, quand j’étais en train de faire toute sorte de choses dans les prés. (Uhelgoat)

DIHOLIED : [di‘ho:ljəd] : Jeune branleur, pisseux (jusqu’à 12 - 13 ans), teigne, sale garnement, mal(e) élevé(e), qui ne fait que des conneries. (Plouïe, Uhelgoat)
- Pa 'm-ije freget ma zilhad, ma mamm lare diñ oan un diholied. : Quand je déchirais mes habits, ma mère me disait que j’étais un sale garnement. (Plouïe)

SKLOUM-LAGADENN : [skl’um‘laga:dən] : Nœud coulissant. (Plouïe + cf. F.Vallée)
- Pa vije stardet mat ‘r c'harrad foenn vije gwrêt ur skloum-lagadenn war beg ar vranell : Quand la charretée de foin était bien serrée, on faisait un nœud coulissant sur le bout du taquet. (Plouïe)

PENNKATOR(Z) : Qqn de bien dans sa tête, volage, folichon(ne), mais qui mélange tout (Plouïe)
- Houmañ zo pennkator : Celle-ci mélange tout.

PENN POTHOUARN : Qqn qui a une grosse tête. (Plouïe)

CHOP’-STRAKAL : [∫om‘∫tra:kəl] : Apéritif. (Plounevez du Faou)

HENT KOZH : Voie romaine. (Plouïe) HENT PRAS KOZH : idem. (Uhelgoat)
- ‘Vid mond d’ar marc'had ba Uhelgoat vije ranket kemer an hent-treus ‘vid mond ‘tre'eg Kenec’h Yaouank evid digoue'o war an hent kozh (‘vije gwrêt deus heñzh en brezhoneg, hag en galleg vije gwrêt « la voie romaine » deus outoñ) : Pour aller au marcher au Huelgoat, on devait prendre le chemin de traverse pour aller jusqu’à Quenec’h Yaouank, pour arriver sur la voie romaine.

HADVORSET : Remarié(e). (bro-Leon, cf. fr. Divorcer)
- O ! Hou'zh é hadvorset ! : Oh ! Celle-ci est remariée !

PROPARIEÑ : [pro‘parjẽ:] : Bon à rien. (Bet klevet ba Loguivy, cf. fr « propre à rien »)

SAC'HAD BUHE : Matrice. (Plouïe)

ALAKOL : En concubinage. (cf. fr. “à la colle”, bro-Leon)
- An daou-se zo alakol. Ces deux-là sont concubins.

TREUSIAD : [trø:∫əd] m. : Ajouter : Moment, instant / Part / Petit peu de. (Plouie, Uhelgoad)
- Un treuched hir pe un treuched berr : Un long moment ou un cour instant.
- ‘Pad un treuched oa bet oc'h o'r skol dèmp : Il nous a fait école pendant un moment.
- Un treuched-labour 'm-amp gwrêt : Nous avons fait une (bonne) part de travail.
- Un treuched-bale / fagod / troc'h foenn ... : Un petit peu de marche / de fagots / de coupe de foin ... .

HANOCHENN : Aussi : Gourdin (utilisé pour les humains et les chevaux). (Implijet stank ba Plouie, Uhelgoad)
- Damaïg ‘h in ga’n hanochenn war e lerc'h : Tout à l’heure je vais lui foutre un coup, il va prendre.
- Damaïg ‘h ay an hanochenn war da benn / da gein : Tout à l’heure tu vas te prendre un coup de gourdin sur la tête / sur le dos.
- Me 'm-a gwelet heñzh é haloupad, î vamm ga’d un hanochenn war î lerc'h, mar'hat 'n-a gwrêt un dra fall mannaket. Je l’avais vu en train de galoper, sa mère à ses trousses, sûrement avait-il fait quelque chose de mal.
- Tap' an hanochenn d’hond war e lerc'h ‘ta : Prends le gourdin pour venir le corriger.

DÏODET : Aussi : Attiré par qqn (amoureux), épris ; tomber amoureux
- Dïodet é gati : Il est attiré par elle.

HAG E-SE : Aussi : De toute façon, et puis quoi !?... (Plouïe)
- Pa gôjeemp an eil ga’ egile vije red dèmp kôjèl brezhoneg pugur na ouiemp ket galleg hag e-se ... : Quand nous parlions ensembles, nous devions parler breton puisque de toute façon nous ne connaissions pas le français ... .

LOC'H : Aussi : Ancien bras de mer devenu lac. (bro-Leon)

AVOULTRIÑ : Aussi : Commettre un adultère. (bro-Leon)

DISKUILH(AÑ) : [disky:λ] : Aussi : Ramasser (synonyme de dastum). (Saint Urbain)
Diskuilh patates ba’r park = despugn patates ba’r park.

YOD ARZILET : [ɟu‘darzi:lət/d] : Aussi : Bouillie d’avoine. (Plouie)

POULL STRAP : Aussi : Retenue d’eau sale où boivent les (vaches...) des fois.

GWIELENN : Aussi : Homme très souple (et par ext. : un athlète souple). (Plouïe) (cf. Gwialenn)
- O sell ‘ta, pe-seurt gwielenn é an dén-se, heñzh a bleg med na dorr ket : Ho, regarde cette homme souple, il plie mais ne casse pas.

SKALF : 1° Aussi : Intersection de deux branches sur un arbre. (Plouïe)
- Êt (é)-heñw da beked skalf ar wênn : Il a grimpé jusqu’à l’intersection des deux branches de l’arbre.
2° Aussi : Entrejambes (synonyme de "gaol"). (Plouïe)
- Êt é ba'n hî skalf : Il l’a baisée.

PATOUILHAD : [pa‘tuλəd] : Aussi : Patauger, flapoter (et donc par ext. : se salir (avec), se dégueulasser (avec)). (Plouïe + J.Y.Plourin Patouilhad p.152 in «Initiation au Breton Familier et Argotique »)
- Patouilhad a ra ga’n dour ha ga’r pri : Il patauge dans l’eau et la boue.

SKLOKA(L), SKLOCHA(L) : Ajouter : Avoir toujours un pied de travers et s’en plaindre constamment, (et par ext. : avoir des problèmes de santé), envie de couver (poules). (Plouie, Uhelgoat)
- Sklok’ a ra : Il a des problèmes de santé quasi-perpétuels.
- 'N-ur skloka ‘h a an dud pell : Toujours malade, jamais mourir.
- Ar yar, houm’ zo sklochet : La poule a envie de couver.

MOUDENN : 1° [mu:dən] : Aussi : Sexe féminin (hum.). (Plouïe)
- Lak an dorn dehi war he moudenn : Fout lui la main à l'entrejambe
2° [mu:dən‘t‘uw:əx] : Moudenn-towarc'h : Aussi : Rectangle de tourbe. (À préciser pour éviter la confusion avec 1°). (Plouïe, Uhelgoat)
- Êt é da denn moudig da Brennilis : Il est parti arracher de la tourbe à Brennilis.

KEUNEUDENN (f.) : Aussi : Quenouille (Plouïe, Uhelgoat), (et fig.) fille frivole, commère, vicieuse. (Uhelgoat)
- Hou'zh zo ur geuneudenn : Celle-ci est une vicieuse (Uhelgoat).

KASTRENN : Aussi : Pénis. (Plouïe)

KASTRENNAD : Aussi : Coup de queue (de pénis ...). (Plouïe)
- Ro ur gastrennad [ga‘strε:nεd] dehi ! : Fout lui un coup de queue !.

INKAN(AD) et INKARN : [(h)iŋka:(r)n] inkarn hag inkan konfontet alïez a-walh : Aussi : ("inkan" normalamant Piocher (marcher mal, un défaut de marche pour un cheval ou une jument, les sabots tournés vers l’intérieur) / ("inkarn" normalamant Étirer la laine pour qu’elle soit prête à être effilée par la suite (carder). (Plouïe)
- Inka(r)n a ra ar jô en-ur vale : Le cheval va l'amble.
- Inkarnet ‘vije ar gwlan ga’r merc'hed : C'étaient les femmes qui cardaient.
- Bale fall, hinka(r)n’ a ra : Il marche mal, il pioche.

LASS : Aussi : Collet. (Plouïe)
- Brem’ ‘h amp da lak ar lass ba'r garifoul-lapin : Maintenant on va mettre le collet dans le passage à lapin.

DISKLIPAÑ : Aussi : Expliquer (par ext.) / parler. (Plouie)
- Ah ! n’é ket gouest da zisklipañ an dra-he !... : Ah ! il n’est pas capable d’expliquer cette chose-là !.... .
- Disklip’ mad a ra = kôjèl a ra distag

BIGNES : m. -enn -ou : Aussi : Galette. (bro-Leon)

 : Aussi : Câlin (pour les petits enfants). (Plouïe) ÂIG : Petit câlin (plus chaleureux). (Plouïe)
- Ro un â dehoñ. : Fait lui un câlin.
- Ro un âig dehoñ ‘ta : Fait lui donc un petit calin.

TALFASTED, TALAFASSAÑ : [ta‘lfa:stεd], [ta‘lafa:sə] : Aussi : Bâcler (cf. talfasa). (Plouïe, Uhelgoat)
- N’eus ke’ gwrêt ‘méd talfasted e labour : Il n’a fait que bâcler son travail. (Plouïe)
- ‘Blame ‘betra 'h-eus lâret d’un talafasser d’ond d’o'r da labour dit ?! : Mais pourquoi as-tu demandé à ce bricoleur du dimanche de venir faire ton travail ?!. (Uhelgoat)

YEDAL : [jé:dəl] : Aussi 1° : Surveiller, être à l’affût. (Plouïe) (+ cf Gedal)
- Yédal ar yér da ‘hont da zo’iñ : Surveiller les poules pour savoir où elles vont aller pondre
Aussi 2° : Écouter et tout savoir à propos des gens sans être vu ni entendu, et faire semblant de ne rien savoir. (Plouïe)
- Hem’ fell dehoñ gou'd toud heb lâr nintra, hem’ zo o yédal an dud. Celui-ci, il lui faut tout savoir sans rien dire, il écoute les gens sans que l’on sache qu’il le fait.

KENT-SE : [ke’sə] : Aussi : Aussi bien. (Poullaouen)
- Kent-se lahet ma vijen bet, 'm-ichen ket bet gouiet : Aussi bien je me serais tué que je ne l’aurais pas su.

DREIN-AVALOÙ :Porte greffePommier sauvage

DREIN-PÉR :Porte greffePoirier sauvage

PENN-KLOK(ES) : [pɛn'klòk] (fig.) Tête de pioche, individu obtus, têtu (Uhelgoat, Plouïe, Berrien)

KAMPI(LH)ARD : [kãm'piλard] Lascar, coquin, individu louche... (Uhelgoat, Plouïe, Berrien)
Ba bourk Uhelgoat 'm-eump gwelet ur vandennad kampilharded, Au bourg d'Huelgoat, nous avons vu une bande de lascars.

PALAS(TR) : ['pa:las] Fat, crâneur / + (autrefois) une pattée chaude (du son) mise dans un linge que l'on appliquait sur le torse de qqn qui avait une toux. (Uhelgoat, Plouïe, Berrien)
Pebezh palas' é an dén-se ! Qu'est-ce qu'il est fat cet homme-là !
Soñj 'm-eus pé oamp é labourad ur wech mannaket, é tespugn patates, oa deut un dén da sell deus outom, e zoworn ba'n î hodelloù, héb lared komz e-béd, hag un' deus outom a houlle : "oh o'r petra 'ma ar plalas'-mañ ahe ?! Je me rappelle que nous étions en train de travailler, à ramasser les patates, quand un homme vint nous regarder, les mains dans les poches, sans décrocher un mot, et un de nous de demander : "Mais qu'est-ce qu'il fout là celui-là ?!"
Pa vijen é peukad, ma mamm lake ur palas' war ma feultrin ! Quand je toussais, ma mère m'appliquait du "palas'" sur le torse.

TRA-LACH / TRE-LACH : [tra'laʃ] [tre'laʃ] Incertitude (et "temps" incertain et changeant) (Uhelgoat, Plouïe, Berrien)
Fenos zo bet un tra-lach amzer Aujourd'hui il y a eu un temps incertain
Tra-lach zo etrese Ils ne sont pas en meilleurs termes.

-----------------------------------------------------------

Koat skôet ba toulloù : Du bois gaspillé

Glô da stagañ ar boultrenn : [glo də sta:g' ar bul:trə'n] petite pluie fine qui ne sert à rien pour la végétation, elle n'hydrate pas le sol.

Foetañ arc'hant ?? Ya, an dud 'blij dehe bremañ foetañ arc'hant partoud, 'vid preñañ forzh petra, 'vid prenañ traoù n'eus ket emm deus oute.
['fwe:ta a'hãnt ?? ja ãn dyd ə bliʒ dɛ brɛ'm' fwe:ta a'hãnt par:tut, vi prēnə fɔ:rs pe:tª, vi prēnə 'trɔw nøs ked e'm døzu:te] : Gaspiller de l'argent ?? Oui, Actuellement il plait aux gens de gaspiller de l'argent à tout vent, pour acheter n'importe quoi, des choses dont on n'a pas besoin.

Sell 'ta petra 'neugn gwrêt ga'r mogerioù !! freget é an ti bremañ !
[sɛ:l 'tª pe:tǝ nœŋ grɛt gar moge:rju !! frɛ:g'ɛd e ãn 'ti brɛ'ṃ !] : Regarde ce qu'ils ont fait des murs !! maintenant la maison est défigurée !

Digoueet (é) ar yeot war an hent : L'herbe déborde sur la route

Avel zo da zistroñsañ an delioù, damaig vo glô : Il y a du vent à faire pencher les feuilles (des arbres) d'une certaine façon, tout à l'heure il va pleuvoir

Ar medissin : daou lamp ba'n ti > daou lamp 'mês : Le médecin, aussitôt entré, aussitôt sorti

Spilhoù mamm-gozh : Pélagornium (petite fleur rouge/rose que l'on trouve partout en Bretagne)

Gwrêt 'm-eus an dra-he dre bréss : J'ai fait ça vite-vite

An heñi 'n-ije skôet e falz ba'n êr a welefe un' o tond ba'n traoñ /
Ma vije chetet ur vi dreist an ti, ba'n tu all, sur vefe ka'et tri : plusk, gwenn, melen : trad. non littérale de tournures pour dire en gros : Ça paraît évident / C'est sûr...

Ur sac'h na vije ket ês war da gein, ur sac'h ludu-gris vije laket war da gein pé vije fall an amzer, pé vije glô kwa... : Un sac inconfortable sur le dos, on te mettait un sac gris-cendre sur le dos lorsque le temps était mauvais, quand il pleuvait quoi...

Ha pa vije red d'ond ba'r gêr 'darre vije prest an nos da zon' dress, vijes ba'n teñval dija 'walh 'benn errued ba'r gêr : Et lorsqu'il fallait rentrer de nouveau à la maison, la nuit était juste sur le point de tomber, et tu te trouvais dans l'obscurité pour ainsi dire, avant d'arriver chez toi.

Gwinojennoù, ya. 'Vi' mon' d'ar skoul alemañ 'ranken mon' ga'r winojenn penn dre benn tre da beked ar bourk. Ha da zon' d'ar gêr oa memes tra kwa : Des sentiers, oui. Pour aller à l'école d'ici je devais suivre le sentier de bout en bout jusqu'au bourg. Et la même chose pour rentrer à la maison

Be' oa hiniennoù deus oute a ouie brezhoneg. Bet oa bet un' deus oute a oa deus Brennilis, oa bet oc'h o'r skol dèmp, 'pad un treuchëd oa bet oc'h o'r skol, ha heñzh oa bet skolêr goude m'é bet e vreved 'barzh Uhelgoat ahe. Hemañ ouie brezhoneg koulz ha dèmp pugur oa deus Brennilis : Il y avait certains d'entre eux (instituteurs) qui connaissaient le breton. Il y en a eu un d'entre eux qui était de Brenniliz, qui nous a fait école, pendant un moment il a fait école, et il était devenu instituteur après avoir obtenu son brevet au Huelgoat. Il connaissait le breton autant que nous puisqu'il était de Brenniliz

Deus da domm' amañ ba'r c'hoñgn ma 'p-eus riw : Viens donc te réchauffer au coin du feu si tu as froid.

‘M-eus ke’ gwrêt an dra-he e-peus-kàer (gw. ? Espress-kàer) : Je ne l’ai pas fait exprès, je ne l’ai pas voulu (ne s’emploie qu’au négatif). (Plouie).

Be’ ‘zo tud gouest d’o’r ur sac'had ga’ nebeud a dra, me’ me n’on ke’ ‘vi’ kôjèl ‘mo’-se diwar nitra : Il y a des gens capables de faire des montagnes de pas grand-chose, mais moi je ne peux pas parler comme ça à partir de rien. (Plouie).

Ober ur sac'had gant : Faire une montagne de

Ledann é plass ar loa d'hañw : Il raconte beaucoup de chose sans savoir ce qu’il dit / Il mange beaucoup (Plouie)

Pa vêr (é) kass teilh d’ar park, nompass riñs' ar c'harr ‘kichenn an toull-karr, kas ‘n’hañw d’ar penn pellañ / Arabad hadañ ‘kichenn an ant ! (de la part des vicaires 1920 –1930) : tournure fig. pour dire : L’acte sexuel n’est que pour la procréation, ne pas éjaculer à côté ! (Plouie)

Be' 'ma (é) harlinkad he c'herc'henn : Il est en train de la taquiner (Plouie).

Hemañ zo rosset ga'r vezh (<"rostet" probablement) : Il est mort de honte (Plouie)

Ken a’h a an amzer ‘bioù : Au fil du temps (Plouie)

Kresk a ra ‘vel ar lann war ar lein : Se dit ironiquement d’un tas de bois qui s’amoncelle vite (Plouie).

Komañs é ar bern koat = brassêt é ar bern koat : Le tas de bois grandis

(É) Tespugn mein ’ma ’vi’ cheta ’n'hè war-lerc'h : tournure pour dire : Cet enfant est trop sage pour que cela dure (Plouie)

Pig pe vran / a gan : Tout se sait (Plouie).

Ober e gazh gwléb : Esquiver hypocritement, filer en douce par humiliation ou vexation

Sa’et é ar pebr d'hañw ba'n î vhri : La moutarde lui monte au nez, il s’énerve (Plouie).

Gwennek ha gwenneg ‘h a e voutik da nintra : Sa boutique est en faillite (Plouie)

Gourlañchennoù (prononciation gourleñioù) : Gosier
Ahe ‘h a traoù ba'r gourleñioù ! : Ça y va avec l’alcool (marque d’exaspération) (Plouie).

Ma lall : Mon choux (terme affectueux aussi employé à Plouie, et pas que dans le Léon).

Torrioù-rè'r ! : Des casses-pieds ! (Uhelgoat)

fig. Na lost na rè'r : fig. Sans queue ni tête (Uhelgoat)

Russ fall : mauvais caractère (Plouïe)

Ba Sant-Riwall / N'eus 'med lêrien ha tud fall (Uhelgoat)

Gînoù ledann : (une) grande gueule (> qqn qui raconte beaucoup de choses sans savoir de quoi il parle. cf. Ledann é plass ar loa dehoñ (2°> qqn qui mange beaucoup)

Digoueet é war'hanon* ba'r marc'had, (< *[var'hã:w]) : Je l'ai rencontré au marché (et j'ai été surpris(e)) ("il est arrivé sur moi" dans le français du coin (Plouïe))

Digoueet é genin ba Uhelgoat : Je l'ai rencontré au Huelgoat

--------------------------------------------------

"Sed ahe ur farsadenn bet kle'et ba Skrigneg gand ma zad diga 'n ta'-kozh pell zo. Houmañ 'n-eus ar mod da ve' normal a-walc'h e penn keñtañ, med daou sinifiañs zo dehi, hag an eil an-heñi a gont amañ :

Braw vo ar patates ar bla-mañ, temz' mad a rez
sinifiañs sklàer 'vel lagad an nàer : Les patates seront belles cette année, tu amendes bien

Sinifiañs gwirion : Temz' mad a rez = Tu mets beaucoup de beurre sur ton pain

Amañ é ablame ma leda ar paotr ur pezh amann war e damm bara, un tamm re deuz ar his a wechall , surtoud pé vé gouiet la oa paour a-walc'h an dud ba'r vro n'eus ket ken pell zo oa. Ha daw goûd i'e lar an dud 'h ae war vaes er maes gwechall, war 'r bern teil pe 'n un tu mannaket all, ha ga'n dra-he vije gwraet temz, just a-walc'h, 'vid aessaad ar legumajoù ("patates" amañ) d'ond 'maes an douar, temzañ 'nehe neu'n.

Hag añse, neuhe pa zeb' anehoñ ur bern, pikol pezh amann ledet war e damm bara, dehoñ da ve' lardet mad goude ha c'hoant kac'had bras gantoñ sur a-walc'h gant toud ar boed a'h ay ba'n e hourleñienn, war-se an heñi-é neu'n é bet lâret an dra-he dehoñ 'vid farsal un tamm...

----------------------------------------------------------

Eun tamm deuz geriou ar mor ba Leskon

Geriou bet digand Dédé, mestr ar malamok Roxy

Takar [ta'kar] : Tacaud
Krank ['krɛ̃k] : Crabe > kreñk (forme de Leskon)
Zah ['zax] : Chalut
Tôl marteñ ['tɔl mar'tɛ̃] : Bon coup de chalut
Kaz rous [kaːz 'rus] : Roussette
Sklap-e-lost (Leskon) [s'klăp i lɔst] / Toullourou (Gelveneg) [tulu'ru] : Galathée
Fard [fărt] : Câble métallique
Kranked-sabl ['krɛ̃kǝt sabl] > kreñked-sabl (forme de Leskon) / Grili-sabl : Langoustines
Leizenned [ljezeːnɛt] : Soles > liezenned (forme de Leskon)
Siliou [si'ljuw] : Congres
Legestr [leːgɛstr] : Homard
Fri-gwin [fri gɥin] : Mostelle
Boultous [bu'ltus] : Lotte
Ki [ki] : Émissole
Lioneg [ljõ'nǝg] : Lieu (poisson)
Pich-bouloñjer ['piʃ bulõːʒaʳ] : Loche
Zoner [zõːnaʳ] : Requin taupe
[rɛ] : Raie
Morskoul [mɔr'skul] : Fou de bassau
Kord da lay [kɔrt a laj] : Corde (du haut / de dos) (chalut)
Laskenn revr [la'skɛn raːr] : Corde de cul < ?nask en revr?
?Alhwez? [alfǝ] : Clef crocodile > Alfe
Pänojou [panoːʒu] : Panneaux de chalut
Geñdinoiou : Guindineaux
Post-moteur [pɔst mo'taʳ] : Poste moteur
Post en draoñ [pɔst ɛn drãw] : Poste arrière
Post war-rôg [pɔst va'rog] : Poste avant (le magasin)
Kal [kaːl] : Glacière > Ar hal
Pasrell m. [pa'srɛl] : Timonerie (cabine)
Ferm [fɛrm] : Potence de pêche
Malanok (Gelveneg) [mala'nɔk] / Chaluter (Leskon) [ʃaly'taʳ] : Chalutier
Rouejou [rweːʒu] : Filets
Mestr ['mɛstr] : Patron
Drêneg [drɛːneg] : Bar (poisson)
Tôl' 'mêz [tɔl 'mɛz] : Filer
Tôl perch [tɔl 'pɛrʃ] : Matériel mêlé
Dalah [da'lah] adj. : Quand le chalut est accroché au fond
Penn ['pɛn] : Cap
Penn kornôg ['pɛn kɔːrnɔk] : Cap à l'ouest
Penn e nord ['pɛn i nœrt] : Cap au nord
Penn e su ['pɛn i sy] : Cap au sud
Mond d'ar mor : Aller en mer
?Penn a(r) (h)ê? ['pɛn a ɛ] : bout à quai
Sk(l)oum [skum] : nœud
Mond d'an ôt : Aller (à la grève / à la pâture) / Mettre à sec
Teil ['tejl] : Goémon
Treujou ['trøːʒu] : Fouets de goémon
Lidik [liːdik] : Vase
Zab(l)enn [zaːbɛn] : Sable
Tarz ['tars] : Vague(s)
Oulagenn [ula:gɛn] : Houle
Trouz ar mo(u)r ['truz ar muːr] : Ressac
Mesk(l)enn [mɛːskɛn] : Moule
Meilou ru(z) ['mɛjlu ry] : Rouget barbet
Brili : Maquereaux
Grili : Langoustes
Kregin [krɛːgɛn] : Coquillages morts
Rog' ar zah : Déchirer le chalut
Tresi ar zah : Ramender le chalut
'Trap' pesked ['trăp pɛːskɛt] / Pesketa [pɛskɛːtǝ] : Pêcher
Tevenn [teːvǝn] : Dune
Ziler dour [zilar duːr] (tournure) : Mauvais pêcheur
Ar mor zo da lay [dalaj] : la mer est haute
Ar mar : La marée
Èlierennou [ɛljerɛːnu] : Ailières
Bikou : Petits merluchons sans taille (de la taille d'un crayon bic)
Koñpas : Compas / Boussole
Amañ zo leun a bisikultur : Ici il y a pleins de petits poissons
Merlus : Merlu(chon)
Mo(u)rglaou [mur glow] : Méduses
Gleur [glœr] : Dépôts filandreux en fond de mer / Petits poissons (saletés)

Pedenn evit an armée (testenn goz bet diskoachet)

Dao din lâred na oa ket propr-propr ar feuillenn bet diskoachet, ha sterd da lenn gwech a-ve, añse hallefe boud chomet viou-koukoug diganen.

Petramant n'ouzon na pedavare, na piou 'n-a bet skrivet an tamm pedenn-mañ...

Pedenn evit an armée

Autrou souveren c'houi galvet Doué an armeou difennit ar Frans ar brezel a c'hourdrouz hé feiz hag é frankiz savit autrou doué a skubit pell diouzimp an énébourien a stourm ouz merc'h hena hoc'h iliz ; touet hô deuz é holl touet hô deuz é diskar hag éné leac'h laquat an herezi ar falz kredenn ; né bermettéfoc'h quet autrou souveren he zeufent abenn euz ho inemeziou milliguet, song ho pezo euz ar bobl ra pehini hô heuz roét; Santes Genovefa, santes Clodia, S' ?Loua..? hag hô euz quen aliez savetéet dréz vurzudou grit eur sell drugarezas var armeou ar Frans ni ho ped evit hor soudardet evit quement hini a garomp hag a ia ha volontez vad d'ar vrezel; hor priegou ingt hon tadou, hor breudeur, hor bugale, hor c'herent, hon mignouned; difenn a reont ar vro hon tiez, hon illizou; hor c'huiteat ô deus (autrou doue evit) ober ô dever: hon laquaât a reomp étre douarn hô providans grit ma ne veimp ket euz a re ha varvo é tan ar brezel, autrou Doue ho polontez beza gret ha nan on hini; hogen pliget ganeoc'h silaou hor pedennou pa vezo ar maro ho para a suc'h ha ré a vellan déoc'h diouallit hi mirit, conservet hi d'hor c'harantez a leun a anaoudegez vad ganto, hag evito ni ho trugarekaiout; Kana a reomp an hymne a drugarez hag a veuleudi hé non illizou a renevezi a reomp ho bromesa da veza fidel d'ho servicha.

Oh' pedit a reomp autrou souveren evit hor soudardet gouliet soulagi ho foaniou rentit dezo ar iec'h hag ar vuez roit dezo ar resegnation grit ma tesquim hé n'or zougen ho blessou henoruz charei ar gouliou euz ho c'hroaz.


Oh' pedit a reomp autrou souveren evit hor soudardet prizounnerien n'é abandonnit quet hanezo her vro estra jou douzaït hô glac'har da veza pell diouz ho mamm bro skoazellit an divroidit gez ha roït d'ezo an espérans da velout adarre ho bro, ho familliou hag ho mignouned ekreiz ho anken ra vezo ho groaz ho brasa hag ho dousa consolation.

Oh' pedit a reomp autrou souveren evit hor soudardet dare da vervel pellaït diouz ho c'haloun an anken hag an disesper grit m'o devezo song euz ho badiziant euz no fask kenta a roit d'ezo pardoun éno heur diveza; kemerit ô va doué ar c'holl euz ho buez evit ar paiement deus ho fec'hegou hag euz anrét resevithi heno paradoz. Oh' pedit a reomp autrou souveren evit hor soudardet maro ho ped song euz ho c'hombajou euz ho boaniou euz ho bolontez vad souffrëet ho deuz, maro ingt evit difenn hor mamm bro catholiq; ankounac'heït ô va Doué hô fec'hegou hag hon holl fec'hegou ho deuz diskaret varnomp ni ho goaligner a roït d'ezo ractal digemer he rouantelez ar peoc'h hag an evurusted.

Ô Marie patrounez ar Frans sikour ar gristenien dreizoc'h ennomp offromp da Jesus hor mab ar pedennou ar re humblpla pliget ganeoc'h astenn hô toarn gallouduz evit diouall hor soudardet ho pézet song euz ha re a garomp silvidiguez ar re infirm ha ré glanv ha dinerz roït pareans d'hor soudardet blesset, consolatourez an dud affliget consolit hi heno prizounn ha var hô zremenvan refug ar pec'herien digorit d'ar re a zo maro dor an env ha pedit evit hor familliou glac'haret. Sant Martin skouer ar soudardet kenta patroun Frans pedit Doué da skuill hé venediksion he vennoziou var hon armeou hag obteni d'eomp ar peoc'h, evelse bez gret, Ô Marie konsevet hep pec'het pedit evidoump ni ha oullen sikour de ganeoc'h.

Fin an emgann ba Kraozon (1945)

D’an driweh a viz-gwengolo oa krog an emgann diwe'o ba gourenez Kraozon, soñj mad 'm-euz papred, oa kroget deuz an abardahe' d’an noz ha pechiou-kanol an amerikaned da denno war ’r boched, ha ’oaint en tu-all. Set', ar wech oa komañset ar re-he da denno, an dra-he rê eun drouz spontuz, ne vije kle'et nintra gantoñ, amañ vêmp ket gouest da gomz an eil d’egile, dalh a rê an traou da droi ha da skoi, ha da strakal deuz partoud. Set', lâred a rên da ma zoñj : pegehid a bado ar jeu-mañ c'hoaz ? Mar'hat alemañ na ’h ênt ket kalz tud beo fenoz, set' dalhe an traou papred ha papred, ... ’benn ar fin, ’benn oa deut ar mintin oaint dihanet. Set' oa lâret dèm neuhe mond war-rôg, war-zu linennou ar boched. Set', mond a rèm trankil, dousig, owen 'm-am la vije bet chomet un’ bennaket ba-dreñw eur hleuñ bennaket pe ba eun toull bennaket da denno war-ha’mp. Set', deuz tu Lanveok, m-euz soñj mad, oam diskennet d’hond war-zu’g ar Poullmig, an dra-he oa a-bred deuz ar mintin, digoue'et oam ba’r Poullmig hag ene m-am tapet eun nebeud boched, a oa didrouz gate, sïoul oaint ha ’n-om rentet, hag an amerikaned, pelloh, 'n-a dastumet eun nebeud re all ’n ene. Set', neuhe ’oa ket kalz a dennou kîn. Mond a rêmp papred war-rôg, pas re vuan, trankil papred, owen da ve' surprenet ga’d eun tenner bennaket ku' ’barz eun tu bennaket, leh vije ket gwelet kwa. A-benn ’r fin oa deu’t da lared dèm la oa echu, echu ar brezel bremañ, pegwir ar jeneral Ramke, eun SS, boch, an heñi oa komander toud kêr-Brest oa deut da zin ar peuh, da “La Pointe Des Espagnols” ga’d eur jeneral amerikan, ene 'n-a sinet ar redisïon ba-kichenn an hent ’n ene, m-euz soñj mad. Set' neuhe oa echu ar brezel. Dond a rê Alamanted eun tamm deuz partoud, ’n-om renta rênt, ha didrouz oa pé oa sinet ar peuh, ’oa ket tennou kîn.

Bet kontet din gand P-M. Guillou ba Plouïe. Êt eo d'an anaon bremañ, Doue d'e bardono

01/10/08

Boed naturel ha beva mad

Daoust hag é foeta arhant heñi é mond da breña boed bio ?

Da geñta-toud, moien zo d'en-im houlenn ablame betra zo bet rôet on año ken braz all d'ar boed naturel, kar naturel an-heñi é benn ar fin. Mehmod 'vel vije gwrêt gwechall, pas ken koz se... d'or mare pa n-im zoursie an dud deuh an douar, mond a rênt gantoñ ha pas a-eneb dehoñ dalhmad. Oain ket bet gañet hoaz, med bet m-euz bet año deuh mamm-goz bet é huchal ha jomet mantret-par war an dud é wel anehe roi bleud-kig d'ar zaout, heï a rouspete mouez hî vhenn, ha lâre "Se zo roi kôh d'ar loñed!!!". Tou'n dud hoarze diwar he houst, eit oa-hi mêz ar jeu, koue'et deuz lost ar harr, paseïst, ha me oar petra toud hoaz. Padal ar wirione oa ganti 'vel-just : zotoni an-heñi é roi kig d'ar zaout, yeot vé debret ordin ga'r zaout ha mad pell zo. Med delh a rê ar gouarnâmant da boueo war an dud benn lak anehe da goñsanti gantoñ, or sort propagand-stad laket e-reñk ga'n endustrïou braz benn lak an dud d'hond gante. Ha hègn d'ober ka'd owen la jomefent a-ziwar-lerh, hag o feurm d'hond da nintra benn nebeud. Êz a-walh lemen furnez an dud diwar o vhenn pé vé ano deuh lïou an arhant, mesket-kàer ga'd an owen ba-dirag ar baourente kement hag an owen da vé laket da zod pe da heñi bet chomet war-lerh zegal, 'vel vé laret...

Bremañ, a-damm da damm, daoust d'an endustrïou ha d'ar gouarnâmant klask moucha daoulagad an dud, komañs eint da zigor anehe just a-walh, ha komañs eint da breña skïant deuh ar geier bet livet dehe gand tud gleet dehe tôl evez war 'r pez vize rôet dehe da zibri. Ha komañs eint da gompren lar n'euz kim kôjou toull é tond mêz ginou-ledann ar bolitikerien war-fed an añvironamant, par o zellou war ar CO² milliget cherr lak an dud da gulpabiliza on dro adarre ablame d'o gwetur(iou) (padal ar pennou-braz ouie mad a-walh dibowe pell zo brass lar é posubl lak or wetur di hond en-dro gand dour tra-kén...), hag en tu all da ze tamm zell na grik e-bed war an nukleer laket da "gousked" ba'n douar heb goud na bu na ba war-fed ar mod ma'h ay an traou benn kantvejou... Or farsite, me lar dèh, hypocrisie quand tu nous tiens 'vel vé laret en galleg.

Ha just a-walh pa 'h a an dud tre da beked or marhad "bio" mannaket, n'é ket evid preña forz petra, pas mehmod 'vel vé gwrêt pa 'h êr ba supermarhajou brein ha lêrien da breña traou ha n'euz ket emm deuz oute... Pé vé preñet traou "bio", dao é neuhe prepari e bred e-hun-penn, mehmod 'vel vize gwrêt gwechall hag e-ze! Ha diwar neuhe, benn fin ar gont, koust a ra nebeutoh dèh kar ar boed bet preparet ga'n endustrïou goust kér-ru (ken kér ha fall), hag aspenn-ze zo moien da breña traou "mell-divell", pas pakajet aziagent kwa, ha neuhe teu an traou da vé kalz gwelloh-marhad, kalz gwelloh evid ar yehed ha 'vid an añvironâmant.

"Ni zo ennomp toud pez vez debret ganem", ha dram a-ze pé ve debret traou fall 'h a an dud da skloka a-damm da damm... Me zo kazimant sur lar a teu kalz deuh ar hleñvejou vêm skôet gante diwar ar boed fall ha trafiket ve kaset dem dre an endustrïou-braz, ar re zo par o zellou war o yalhad ha par war nintra all aspenn. Na vo ket gwellet doustu, med benn-berr vo gouiet lar oa ar skïant vad ga'r re a glaske labourad propr an douar, ha kas boed normal d'ar re all... Hag on dra-all hoaz : Preña ba supermarhajou brein (hag a jomo diaño amañ, on tamm re zo deuh oute benn lak anehe toud amañ hi-mañ) an dra-he zo roi e arhant da tud hag a zo kustum da bêo bi'n-bi'n ar brodukterien, ha surtoud n-im zigas ba jeu ar bolitikerien : pêo "marhadmad" traou bet preñet gand on tôl bout ba rer ar brodukterien, pe bet preñet gand endustrïou ker brein all hag a ra mem mod d'o ouvrïerien, ha kemend-se evid preña loñed bet gwallgaset mem mod 'vel a vije bet gwrêt gand nazïed pe tud mod-mañ... Dao da bep heni cheñch e vod da breña benn cheñch e vod da veva. Med, hadlared a ran or wech hoaz benn bé kompreñet mad : arabad tôl toud ar beh war ar labourerien-douar, 'vel ve gwrêt gand pennou-braz ar gouarnâmant bremañ, kar ar re-mañ diweo an-heñi n-euz poueet war ar beïzanted benn lak anehe da vé e-reñk gand o reolennou brein dre-berz o fropagandou mantruz. Ar re-he ouie koulz 'vel an endrustriañed oa traou brein lar oaint é kinnig d'ar beïzanted, sañset 'vid produï traou mehmod 'vel ar re naturel met-ha vije bet founnusoh ha fonnaploh, ha diwar neuhe planta ba penn ar beïzanted la oa mond deuz ar hiz ober mod-mañ. Ha hègn d'ober 'vel-just, paour-raz oa an dud gwechall, ha gand or propagand mod-mañ oa êz a-walh lak anehe da goñsanti gante la oa fur mond e-reñk ga'r mekañikaoua-braz hag ar chimikaad direzon bet kinniget dehe 'vel ma vije bet an hent nemetoñ benn beva trankiloh cherr beva ar re all en or mod modern.

Ha 'vid pez é ar boed sañset "marhadmad"... Ablame betra oa red-groñs kaoud boed pas gwall gér ?

Beñ ablame oa, hag é gwir-pater papred, bian pêet an dud a labour ba'r memez endustrïou gand ar re glask preña traou gand nintra aspenn 'vid or gwenneg-toull.... Produï evid produï, roi arhant d'an dud an nebeuta ar gwella, ha diwar neuhe produï traou brein. Pé na vé ket rôet arhant d'an dud, ha laret dehe "pep heñi deuz e du", propagand mantruz zavet gand mistri war an dachenn : n'euz ket da voud soueet lar a ar bed war an tu fall.

Soutil an traou mestra, kar pez a fôt da pennou-braz ar gouarnamant é lakad war-wel d'an dud lar a vefent é klask diskamma an efejou fall (deut digand o folitikaj war-eün), med heb lared sklàer la na gred ket dehe klask goud da vad ba peleh ema ar penn-kôz deuh tou'n traou-mañ. Forz penoñz vo ket gwrêt, kar ar sistem kapitalist e-reñk gand zoñjou ar bolitikerien an heñi a vefe dao dispenna benn lak an traou propr en-dro. Ma'h é êt ar beïzanted da ampoazoñerien-tud bremañ, hag a zalhont da vé ar pez eint deut da vé, é ablame zo or volonte politik evid lak anehe da gontinuï mod-mañ. Ha nin, sitoaiañed mehmod, pé zalhom da breña o boued. Pegement vé rôet ga'r gouarnâmant pe ga'n Europ benn chikour ar beïzanted zo é klask labour an douar, pe ober war-dro or chatal, en or mod bio ?

--> krakaj tra-kén, pé vé komparachet deuh ar pez vé rôet d'ar re all, n'é ket mod-mañ an-heñi vo poueet war ar beïzanted evid cheñch o mod d'ober o micher... Se zo 'vel or sort rod diroll é telh da droi ablame ma vank ar gouarnâmant war e bolitik, n'é ket hanter fonnapl gand e labour. Kehid a jomo ar galloud-groñs ga'r gapitalisted (tud an arhant), na jeñcho ket ar bed en mod e-bed... sklàer 'vel lagad an nàer.... pe cheñch a ray pa vo re ziweet, 'vel kis-ha-kustum.

'Vel a lâre Coluche, Doue d'e bardono : Quand on pense qu'il suffirait que les gens ne les achètent plus pour que ça ne se vende plus... quelle misère...

Gantoñ oa laret sklàer an traou, nintra da lared aspenn.... Toud om kirieg deuh pez a zigouev bremañ, toud gwitibunan, ha lod (politikerien ha kapitalisted, memez re toud anehe) zo kabluz-toud!

Fin, pez m-euz hoant da ziskeuz doh amañ gand ma zamm diskour : boed "bio" zo mad evid ar yehed, ya zur, med en tu all da ze, preña traou mod-mañ zo un' deuz ar hammejou keñta zo evid kaoud or sosiete humanistoh on tamm, ha doujoh deuh ar re zo beo, na pa vefem loned, natur pe tud.

'Vel a lare ar re goz : An douar zo koz, arabad hwerzin goap deuh outoñ

Piw oun ?

Per kouk
Toull-ar-glo, Bro an drein, France
Afficher mon profil complet